Karakałpacja. Odwiedź starożytne twierdze Chorezmu

WIĘCEJ Z TEJ KATEGORII

Wzdłuż Amu-darii ciągną się ruiny starożytnych twierdz dawnego Chorezmu. Warto sobie zrobić jednodniową wycieczkę z Chiwy, żeby zobaczyć, choć kilka z nich.

Nikt tak dokładnie nie wie, ile twierdz powstało na terenie historycznej krainy Chorezmu, która niegdyś obejmowała tereny głównie dzisiejszego Iranu, Turkmenistanu, Uzbekistanu, a także w mniejszej części Afganistanu, Kazachstanu, Tadżykistanu i Kirgistanu. Mówi się, że ich liczba sięgała nawet 400. Niewykluczone, że było ich zdecydowanie więcej, ale dynamiczny rozwój rolnictwa w latach 60. i 70. XX wieku mógł spowodować, że wiele z nich zniknęło na zawsze, zniszczona przez sprzęt rolniczy.

Przyjrzeliśmy się najważniejszym z nich, których szczególnie dużo można znaleźć w Karakałpacji, autonomicznym regionie Uzbekistanu. Zdecydowana większość z nich wyrosła setki, a nawet tysiące lat temu, w oazie ciągnącej się wzdłuż Amu-Darii. Część twierdz jest w miarę dobrej kondycji, część, niestety, to już tylko dobrze zachowane stanowiska archeologiczne. Wszystkie łączy jedno: wielowiekowa historia, która powoli wietrzeje w pustynnych piaskach.

Akchakhan Kala

Wydaje się najmniej widowiskowa, bo zostało z niej niewiele oprócz stanowiska archeologicznego, kilka metrów pod poziomem ziemi. W sieci korytarzy znaleziono wiele dekoracji, należących do okresu od I w. p.n.e. do II w. n.e., dużą ilość fresków, niewypieczone rzeźby modelowane w glinie, w tym fragmenty Ketosa w stylu hellenistycznym, oraz zoroastryjski ołtarz ogniowy z malowidłami kolosalnych bogów awestańskich.

Starożytne twierdze Chorezmu
Akchakhan-Kala fot. Wikipedia.

Toprak Kala

Twierdza Toprak Kala to ruiny dużego ufortyfikowanego pałacu, użytkowanego między I/II w. – VI w. n.e. Miejsce to znajduje się kilka kilometrów na od twierdzy Kyzył Kala (o niej później), która prawdopodobnie była użytkowana w tym samym czasie. Chociaż obszar ten jest obecnie suchy, uważa się, że w starożytności był nawadniany kanałem, który dostarczał wodę z Amu-darii. Miejsce to mogło zostać założone w II wieku n.e. przez władcę o imieniu Artawa (Artabanus). Dowodem na to mają być m.in. odnalezione monety z jego wizerunkiem. W pałacu odkryto malowidła ścienne przedstawiające bóstwa zoroastryjskie.

Starożytne twierdze Chorezmu
Toprak Kala

Kyzyl Kala

Kyzyl Kala oznacza „Czerwoną Twierdzę”, która prawdopodobnie została zbudowana w I-IV wieku n.e. i została ostatecznie przebudowana w XII-XIII wieku, tuż przed podbojami mongolskimi. Twierdza mogła być wykorzystywana w całości jako ufortyfikowany zamek, siedziba garnizonu wojsk.

Fort jest kwadratowy, o długości boku około 60 metrów, złożony głównie z niewypalonych cegieł. Mury wznoszą się na wysokość 13-16 metrów. Wzdłuż nich rozmieszczono wiele otworów strzałkowych i punktów obserwacyjnych, choć większość z nich jest obecnie ukryta przez mur oporowy, który został dodany, aby zapobiec erozji.

Wewnętrzna część fortu jest płaska. Zajmuje około 3000 m², ale w niektórych miejscach można znaleźć otwory prowadzące w głąb ziemi, pozostałości wejść do wyszukanych podziemnych struktur.

Starożytne twierdze Chorezmu
Kyzyl-Kala

Gyaur Kala

„Twierdza Niewiernych” – tak tłumaczona jest nazwa tej starożytnej osady, która została zbudowana około IV wieku p.n.e. Jej dziesięciometrowe mury otaczają ruiny dwóch cytadel, które przypuszczalnie mogły być budowlami świątynnymi i pałacowymi. Jedna z cytadeli mogła służyć jako konstrukcja obronna i świątynia. Liczne ruiny świadczą o tym, że mieszkańcy byli zaratusztrianami, którzy czcili ogień.

Inną cytadelą był najprawdopodobniej pałac gubernatora, który miał dziedziniec, budynki gospodarcze, pomieszczenia mieszkalne ozdobione rzeźbami i malowidłami. Archeolodzy natrafili tu na rozmaite ozdoby, tkaniny zdobione złotymi przeszyciami i wiele innych rzeczy, świadczących o tym, że mieszkali tu przedstawiciele stanu wyższego.

Twierdza otrzymała swoją nazwę od Arabów, którzy zdobyli ją na początku VIII wieku. Mieszczanie stawiali zaciekły opór najeźdźcom przez ponad pół wieku. Arabowie nazwali twierdzę Giaur (niewierny) ze względu na jej mieszkańców, czcicieli ognia.

Twierdza była zamieszkana aż do mongolskiej inwazji w XIII wieku.

Starożytne twierdze Chorezmu
Gyaur Kala, fot. advantour.com

Ayaz Kala

Najbardziej znana i najbardziej widowiskowa z twierdz, była kompleksem trzech fortów, które powstały najprawdopodobniej już w IV wieku p.n.e. Nawet dziś widać, że na tamte czasy były to olbrzymie twierdze, bo mury wznoszą się w niektórych miejscach nawet na 10 metrów. Twierdza Ayaz Kala I jest największa, położona niewiele dalej Ayaz Kala II znajduje się na szczycie wzgórza. Twierdza Ayaz Kala III jest w gorszym stanie niż swoje poprzedniczki.

Ayaz Kala I pochodzi z IV wieku p.n.e. i wybudowali ją Persowie, który rządzili tym terenem od VI do IV wieku p.n.e. Ayaz Kala III została prawdopodobnie zbudowana nieco wcześniej niż Ayaz Kala I. W przeciwieństwie do Ayaz Kala II tworzyła mury ufortyfikowanego miasta. Świadczą o tym pozostałości farm, winnic, kanałów, które dziś już nie są czynne, ze względu na to, że Amu-daria zmieniła swój bieg.

Około tysiąca lat po powstaniu twierdz I i III powstała Ayaz Kala II, owalna forteca położona na szczycie stożkowego wzgórza.

W kompleksie twierdz mieszkali kiedyś bogaci mieszczanie. Archeolodzy odkryli tutaj m.in. prasy do wyrobu wina, czy złote posągi.

Starożytne twierdze Chorezmu
Ayaz-Kala

Mała i Duża Kirkiz Kala

Twierdza powstała prawdopodobnie około IV wieku p.n.e. po tym, jak imperium Persów utraciło władzę w regionie, pozostawiając go w rękach lokalnych mocarstw.

Według ekspertów mogła zostać potem opuszczona, ale była ponownie wykorzystywana w okresie panowania Państwa Kuszanów (30-375) i ponownie od VII lub VIII wieku, gdy obszar ten znajdował się w rękach Afrighidów, chorezmiańskiej dynastii irańskiej, która przetrwała do 995 roku.

Starożytne twierdze Chorezmu
Fot. Azmat Matakarimov.

Kurgashin Kala

Kurgashin Kala znajduje się kilkanaście kilometrów na wschód od wielkiej Kirkiz Kala i leży na pograniczu oazy Chorezm i pustyni Kyzył-Kum. Podobnie jak inne w tym łańcuchu obrony, twierdza została prawdopodobnie zbudowana około IV wieku p.n.e. po tym, jak imperium Persów straciło kontrolę nad regionem. Jest w nieco lepszym stanie niż Wielka Kirkiz Kala, co sugeruje, że mogła być odnawiana i użytkowana nawet do X wieku.

Twierdza ma powierzchnię 1,4 hektara, jej mury obejmują dwanaście wież. Mury, o podwójnej grubości, kryły korytarz chroniony z każdej strony i najeżony obwarowaniami, aby umożliwić łucznikom szeroki zasięg ostrzału.

Starożytne twierdze Chorezmu
Kurgashin-Kala, fot. www.orientalarchitecture.com

Djanbas Kala

Została zbudowana w IV wieku p.n.e. w celu ochrony pobliskich osad rolniczych. Uważa się, że została zniszczona przez plemiona koczownicze, którym udało się przełamać obronę fortu około I w n.e.

Zachowane mury tworzą prostokąt o powierzchni 3,5 ha, według szacunków mogły mieć nawet do 20 metrów wysokości. Djanbas Kalę charakteryzuje, co niezmiernie rzadkie w Azji Środkowej, to że twierdza nie posiadała żadnych wież.

Podczas wykopalisk odkryto dużą liczbę fragmentów ceramiki, terakotowe figurki, bransolety, sygnety czy koraliki. Nie znaleziono jednak ani jednej monety, co świadczy o tym, że miasto istniało najpóźniej w I wieku n.e., gdyż w Chorezmie pierwsze monety pojawiły się dopiero na początku II wieku.

Mieszkańcy Djanbas Kali wyznawali zoroastryzm. Ruiny świątyni ognia i słońca znajdują się na kopcu naprzeciwko głównej bramy.

Starożytne twierdze Chorezmu
Djanbas Kala. fot. www.orientalarchitecture.com

Koi Krylgan Kala

Koi Krylgan Kala była twierdzą okrągłą, o średnicy 90 metrów. Wewnętrzna cytadela, która jest najstarszą częścią obiektu, była królewskim miejscem pochówku. Za nią znajdowały się pomieszczenia dla służby i rzemieślników. Twierdza była otoczona murem z dziewięcioma wieżami.

Twierdza została wybudowana w IV-III wieku p.n.e., w 200 roku p.n.e. została zniszczona podczas najazdu, została odbudowana i ponownie zasiedlona do około IV w. n.e.

Starożytne twierdze Chorezmu
Koi Krylgan Kala, Fot. advantour.com

Angka Kala

Zabytek należy do późnoantycznej kultury Chorezmu (I-III w. n.e.). Z tego okresu pochodzi zachowana ceramika znaleziona w twierdzy. Jednak dobrze zachowane konstrukcje fortyfikacyjne były prawdopodobnie wykorzystywane jeszcze w okresie średniowiecza (X-XII w.).

Z twierdzy niewiele zostało, ale można tu jeszcze wypatrzyć korytarz, który ciągnął się między murami zewnętrznymi i wewnętrznymi fortu. Na części cegieł wprawne oko wypatrzy tamgę — znak mistrza budowlanego, a na jednej z nich znaleziono wykonany w starożytności napis „Chorezm”.

Starożytne twierdze Chorezmu
Angka Kala, fot. Uzbekistan Academy of Science.

Jampik (zhampyk) kala

Jest to jeden z najbardziej malowniczych zabytków na prawym brzegu Amu-darii. We wschodniej części osady można znaleźć prostokątną cytadelę. Gliniane ściany ozdobione są zamkniętymi półkolumnami, których wierzchołki zakończone są parą schodkowych łuków.

Forteca powstała między IV w. p.n.e. a I w. n.e. Jednak zachowane mury, które możemy obserwować obecnie, powstały w IX-X w. n.e. Znalezione w osadzie monety pozwalają sądzić, że ostatnie zasiedlenie miało miejsce między XII a XIV wiekiem n.e.

W okresie średniowiecza osada pełniła funkcję miasta portowego. Podczas wykopalisk znaleziono tu szereg przedmiotów przywiezionych m.in. z Chin, Egiptu, Europy i Indii.

Starożytne twierdze Chorezmu
Zhampyk-Kala, fot. Azamat Matkarimow.

Wielki Guldursun

Wielki Guldursun (IV-III w. p.n.e.-III w. n.e., XII-XIII w. n.e.) jest jednym z największych starożytnych twierdz Khorezmu. Ma nieregularny, prostokątny kształt o powierzchni 80 tys. m².

Antyczne mury i baszty zbudowane są z gliny ubijanej. Pozostałe części są wykonane z cegieł. Mury zachowały się w pełnej wysokości, sięgającej niekiedy 15 metrów. W wiekach XII-XIII zostały przebudowane przez szachów Chorezmu.

Przyjmuje się, że średniowieczne twierdze były wykorzystywane głównie jako obiekty strategiczne, gdyż w tym czasie nie pełniły funkcji mieszkalnych. Jednak tutaj w trakcie wykopalisk znaleziono dużą ilość antycznej i średniowiecznej ceramiki, biżuterii oraz antycznych i średniowiecznych monet. Na podstawie wieku monet stwierdzono, że ostatnim okresem zamieszkiwania Wielkiego Guldursunu był rok 1220.

Wielkie ruiny Big Guldursunu owiane są legendami i przypowieściami. Jeszcze niedawno istniało popularne przekonanie, że twierdza kryje podziemne przejście chronione przez dzikiego smoka. Jeśli ktoś spróbuje wyruszyć w poszukiwaniu skarbów Guldursunu, spotka go nieszczęście.

Starożytne twierdze Chorezmu
Wielki Guldursun, Fot. Azamat Matkarimow.

Starożytne twierdze Chorezmu – mapa

 

OSTATNIE ARTYKUŁY

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj